Chữ và nghĩa: 'Tu chính án' là gì?

 Những ngày vừa qua, các phương tiện thông tin truyền thông nói nhiều đến cụm từ “tu chính án”, liên quan tới một sự kiện gần đây ở Mỹ. Đó là việc Hạ viện và một số nghị sĩ yêu cầu Phó Tổng thống Mỹ M.Pence kích hoạt Tu chính án 25 của Hiến pháp Mỹ, khởi động cho việc truất phế Tổng thống.

Đó là công việc nội bộ của nước Mỹ. Chúng ta không bàn ở đây. Nhưng để làm rõ về mặt ngôn ngữ, trong bài này, tôi muốn bàn về 02 cụm từ “tu chính án” và “kích hoạt” (tu chính án).

Trong “Từ điển tiếng Việt” bản mới nhất (Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng 2021) chỉ có từ “tu chính” (nghĩa Hán Việt, tu: sửa, chính: đúng) có nghĩa là “sửa sang lại cho đúng”. Đây là một từ cũ, chỉ dùng trong phạm vi hẹp.

“Tu chính án” là một kết hợp 03 thành tố (án: văn kiện, ở đây dùng chỉ “Hiến pháp”), có nghĩa là “sửa đổi lại Hiến pháp”.

Hiến pháp (hiến: pháp luật, pháp: luật, phép tắc) là “văn bản pháp luật cơ bản của một nước, quy định những vấn đề chung nhất về chế độ chính trị, quyền và nghĩa vụ công dân, hệ thống tổ chức nhà nước v.v... thể hiện ý chí và nguyện vọng của toàn dân” (“Từ điển tiếng Việt”, đã dẫn).

Như vậy, Hiến pháp là đạo luật cơ bản, chung nhất của mỗi quốc gia. Hiến pháp phải được cơ quan đại diện cho quyền lực cao nhất của nhà nước ban hành và sửa đổi, sau khi xin ý kiến của quốc dân. Vì vậy, Hiến pháp nói chung có tính bền vững và được bảo lưu trong một thời gian dài, tùy theo thể chế chính trị của quốc gia đó. Tất nhiên, trong một thể chế chính trị, người ta vẫn có thể điều chỉnh nội dung Hiến pháp (thường chỉ một số điều khoản) qua từng thời kỳ, phù hợp với tôn chỉ, đường lối, chủ trương của toàn dân trong những giai đoạn lịch sử nhất định.

Do tầm hệ trọng và tính vững chắc của Hiến pháp mà người ta thường phân biệt “Hiến pháp cứng” và “Hiến pháp mềm”. Hiến pháp mềm là Hiến pháp có thể điều chỉnh cho phù hợp, căn cứ vào tình hình thực tế.

Ở nhiều nước như Mỹ, Đức, Pháp, Đan Mạch... người ta vẫn có chế độ sửa đổi một số điều của Hiến pháp, gọi là “tu chính án” (amendment). Riêng Mỹ, hiện tại có tới 27 tu chính án. Trong số đó, tu chính án có hiệu lực sớm nhất (năm 1791, về việc Bảo vệ quyền tự do tôn giáo, tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do hội họp, tự do kiến nghị) và Tu chính án gần đây nhất vào năm 1992 (về việc Thay đổi lương bổng của Quốc hội).

Tu chính án 25 mà hiện nay báo chí đang nhắc tới nhiều, chính là tu chính án được thông qua năm 1967 với nội dung “Phó Tổng thống được kế nhiệm khi Tổng thống không thể tiếp tục nhiệm vụ của mình (vì lý do sức khoẻ hay không còn đủ năng lực lãnh đạo)”.

Còn từ “kích hoạt” hiện nay được sử dụng chủ yếu với nghĩa “đưa một sự vật, đối tượng hay chương trình vào trạng thái hoạt động trong máy tính” (tức liên quan tới công nghệ tin học). Tuy nhiên, kích hoạt còn có một nét nghĩa (cũ, ít dùng) là “đưa vào hoạt động”. Trong câu “Phó Tổng thống M. Pence kích hoạt Tu chính án 25 của Hiến pháp Mỹ” chính là dùng từ kích hoạt với nét nghĩa này.

2.013 

Phan Thanh Ngọc Nguyễn Ngọc Anh Hoàng Công Văn Trần Minh Phúc Vũ Việt Anh Lê Hữu Phước Lê Quang Vinh Nguyễn Phú Qui Tùng Lâm Lê Đào Như Tín Hoàng Văn Thân Nguyễn Phong Thịnh Nguyễn Minh Trần Văn Tiên Nguyễn Quang Thanh Nguyễn Công Trung Nguyễn Văn Vang Nguyễn Văn Thiệu Nguyễn Lê Quốc Bình Phùng Minh Trí Nguyễn Hiền Nguyễn Văn Thiệu Vũ Văn Huấn Nguyễn Thanh Tùng Nguyễn Trung Hậu Nguyễn Quang Huy Đinh Thế Tú Phan Thanh Sơn Nguyễn Trần Thịnh Vũ Thị Vân Anh Nguyễn Tuấn Anh Phạm Thái Đan Mạnh Huỳnh Công Hậu Nguyễn Phương Quang Ta Duy Thuong Nguyễn Ngọc Hà Mai Nguyễn Thúy Cẩm Nguyễn Thị Mừng Đỗ Thị Phương Lê Thị Kim Anh Đồng Hồng Nhung Hồ Thủy Tiên Trần Thị Ngọc Thi Bùi Khánh Huyền Nguyễn Thu Trang Nguyễn Thị Mỹ Hoa Đỗ Thị Phương Nguyễn Hoàng Phương Nghi Nguyễn Hà Nguyễn Thị Khánh Ly Lê Thị Tuyến Nguyễn Khánh Ngọc Nguyễn Thanh Thảo Trần Đoàn Trúc Thùy Lê Hồng Bảo Chương Cao Ngọc Bích Diệu Linh Nguyễn Ngọc Duyên Quách Kiều Trinh Nguyễn Hồng Hạnh Lê Thị Thùy Trâm Nguyễn Thị Thái Yên Trương Thị Hoài Sương Trương Thị Quỳnh Chu Phương Anh Huỳnh Minh Trang Trần Y Quỳnh Nguyễn Ngọc Hiền Lưu Thị Huệ Nguyễn Thị Phúc Nguyễn Thị Hoa Trần Thị Mỹ Linh Nguyễn Thị Thanh Trâm Phạm Thị Thúy Vi Hoàng Thị Huệ Trần Thị Bích Vân Đinh Thị Khánh Vân Nguyễn Hoàng Thái Uyên Trần Thị Thảo Nguyên Huỳnh Lan Hương Võ Ngọc Hồng Phúc Mai Nguyễn Thúy Cẩm Vũ Thị Kiều Trang Nguyễn Thị Xuân Lê Thị Hoa Trần Thị Ngọc Ánh Vũ Hải Đan Thanh Vũ Thị Duyên Nguyễn Thị Nguyệt Nga Bùi Thị Thảo Mi