Quyền bí mật đời tư theo quy định của pháp luật hiện hành

Quyền bí mật đời tư được thừa nhận rộng rãi trong pháp luật nhiều nước trên thế giới và được ghi nhận trong các điều ước quốc tế quan trọng. Thời gian qua, Việt Nam cũng đã rất nỗ lực xây dựng một hệ thống văn bản pháp luật hoàn chỉnh và đầy đủ để điều chỉnh về vấn đề này.

Hiện nay, Việt Nam đã công nhận và bảo hộ quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình trong các văn bản pháp luật như Hiến pháp, Bộ luật Dân sự và pháp luật chuyên ngành.

Điều 21 Hiến pháp năm 2013 có quy định: "Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình; có quyền bảo vệ danh dự, uy tín của mình. Thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình được pháp luật bảo đảm an toàn. Mọi người cũng có quyền bí mật thư tín, điện thoại, điện tín và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác. Không ai được bóc mở, kiểm soát, thu giữ trái luật thư tín, điện thoại, điện tín và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư của người khác”.

Quy định này được cụ thể hóa trong nhiều văn bản pháp luật chuyên ngành. Cụ thể:

Điều 38 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy đinh:

“1. Đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ.

2. Việc thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin liên quan đến đời sống riêng tư, bí mật cá nhân phải được người đó đồng ý, việc thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin liên quan đến bí mật gia đình phải được các thành viên gia đình đồng ý, trừ trường hợp luật có quy định khác.

3. Thư tín, điện thoại, điện tín, cơ sở dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của cá nhân được bảo đảm an toàn và bí mật. Việc bóc mở, kiểm soát, thu giữ thư tín, điện thoại, điện tín, cơ sở dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của người khác chỉ được thực hiện trong trường hợp luật quy định.

4. Các bên trong hợp đồng không được tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình của nhau mà mình đã biết được trong quá trình xác lập, thực hiện hợp đồng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác”.

Khoản 2 Điều 46 Luật Giao dịch điện tử năm 2005 quy định:

“Cơ quan, tổ chức, cá nhân không được sử dụng, cung cấp hoặc tiết lộ thông tin về bí mật đời tư hoặc thông tin của cơ quan, tổ chức, cá nhân khác mà mình tiếp cận hoặc kiểm soát được trong giao dịch điện tử nếu không được sự đồng ý của họ, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác”.

Điều 16 Luật An toàn thông tin mạng năm 2015 quy định nguyên tắc bảo vệ thông tin cá nhân trên mạng, theo đó:

“1. Cá nhân tự bảo vệ thông tin cá nhân của mình và tuân thủ quy định của pháp luật về cung cấp thông tin cá nhân khi sử dụng dịch vụ trên mạng.

2. Cơ quan, tổ chức, cá nhân xử lý thông tin cá nhân có trách nhiệm bảo đảm an toàn thông tin mạng đối với thông tin do mình xử lý”.

Điều 159 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định việc xử phạt như sau:

“1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm:

a) Chiếm đoạt thư tín, điện báo, telex, fax hoặc văn bản khác của người khác được truyền đưa bằng mạng bưu chính, viễn thông dưới bất kỳ hình thức nào;

b) Cố ý làm hư hỏng, thất lạc hoặc cố ý lấy các thông tin, nội dung của thư tín, điện báo, telex, fax hoặc văn bản khác của người khác được truyền đưa bằng mạng bưu chính, viễn thông;

c) Nghe, ghi âm cuộc đàm thoại trái pháp luật;

d) Khám xét, thu giữ thư tín, điện tín trái pháp luật;

đ) Hành vi khác xâm phạm bí mật hoặc an toàn thư tín, điện thoại, điện tín, telex, fax hoặc hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của người khác…”

Bên cạnh đó, Việt Nam đã gia nhập Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị. Tại Điều 17 Công ước khẳng định:

“1. Không ai bị can thiệp một cách độc đoán và bất hợp pháp đến đời sống riêng tư, gia đình, nhà ở, thư tín; hoặc bị xúc phạm một cách bất hợp pháp đến danh dự và uy tín.

2. Mọi người đều có quyền được pháp luật bảo vệ chống lại mọi sự can thiệp và xúc phạm như vậy”.

Có thể thấy, Việt Nam đã xây dựng được một hệ thống văn bản pháp luật khá đầy đủ và hoàn thiện về việc bảo vệ quyền bí mật đời tư. Tuy nhiên, pháp luật về bảo vệ quyền bí mật đời tư còn một số điểm hạn chế.

Định nghĩa về thông tin cá nhân còn chưa thống nhất giữa các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan. Luật An toàn thông tin mạng 2015 quy định “Thông tin cá nhân là thông tin gắn với việc xác định danh tính của một người cụ thể”. Nghị định số 52/2013/NĐ-CP quy định “Thông tin cá nhân là các thông tin góp phần định danh một cá nhân cụ thể, bao gồm tên, tuổi, địa chỉ nhà riêng, số điện thoại, thông tin y tế, số tài khoản, thông tin về các giao dịch thanh toán cá nhân và những thông tin khác mà cá nhân mong muốn giữ bí mật”. Có thể thấy, định nghĩa về thông tin cá nhân trong Luật An toàn thông tin mạng mạng ngắn gọn, trong khi Nghị định số 52/2013/NĐ-CP của Chính phủ về thương mại điện tử lại quy định cụ thể, chi tiết. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 sử dụng cụm từ “thông tin của người tiêu dùng” để hàm chứa thông tin cá nhân của người tiêu dùng, trong khi đó, Luật An toàn thông tin mạng và Nghị định số 52/2013/NĐ-CP lại dùng cụm từ thông tin cá nhân.

Các quy định hiện hành mới tập trung điều chỉnh việc bảo vệ thông tin cá nhân trên môi trường mạng (hoặc môi trường không gian mạng), chưa có quy định cụ thể về bảo vệ thông tin cá nhân trong môi trường truyền thống. Điều này tạo ra sự chia cắt trong điều chỉnh pháp luật giữa không gian thực và không gian ảo, không phù hợp với thực tiễn có sự hòa trộn, kết nối một cách khó phân tách giữa không gian thực và không gian ảo của thời kỳ Cách mạng công nghiệp 4.0 như hiện nay.

Pháp luật bảo vệ thông tin cá nhân còn chưa bắt kịp được với thực tiễn sử dụng các dữ liệu cá nhân như dữ liệu về hình ảnh cá nhân (công nghệ nhận diện khuôn mặt), các dữ liệu sinh trắc (vân tay, mắt…).

Các văn bản pháp luật về bảo vệ thông tin cá nhân chưa dự liệu tới những tình huống thực tế trong thu thập, xử lý thông tin cá nhân như: Việc thu thập và xử lý thông tin cá nhân là trẻ em cần lấy ý kiến đồng ý của những ai, việc chuyển thông tin cá nhân xuyên biên giới cần được kiểm soát như thế nào, việc vô danh hóa thông tin cá nhân để sử dụng phải chịu những ràng buộc pháp lý nào…

Hiện tại, chưa có quy định cụ thể về trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với chủ thể có hành vi sai trái trong việc thu thập và sử dụng thông tin cá nhân. Đây cũng là khoảng trống pháp lý cần được xử lý.

Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 mới chỉ có một số quy định bước đầu tại Điều 159 về tội “Xâm phạm bí mật hoặc an toàn thư tín, điện thoại, điện tín hoặc hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của người khác” và Điều 288 về tội “Đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông”. Tuy nhiên, 02 tội danh này chưa quy định cụ thể, trực tiếp về các hành vi vi phạm pháp luật liên quan tới thông tin cá nhân đang diễn ra hiện nay.

Kiến nghị hoàn thiện

Thứ nhất, cần phải khắc phục những điểm chưa thống nhất, đồng bộ trong nội dung và kỹ thuật lập pháp giữa các văn bản có liên quan về bảo vệ quyền bí mật đời tư.

Thứ hai, xây dựng các văn bản hướng dẫn rõ hơn về việc bồi thường thiệt hại (chế tài dân sự) đối với chủ thể có hành vi vi phạm theo hướng tạo điều kiện thuận lợi cho chủ thể thông tin bị xâm hại quyền lợi có thể khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại.

Thứ ba, nghiên cứu tội phạm hóa đối với hành vi thu thập, sử dụng, khai thác, chuyển nhượng trái phép thông tin cá nhân gây hậu quả nghiêm trọng hoặc được thực hiện ở quy mô lớn, từ đó bổ sung các quy định về tội phạm hình sự có liên quan trong Bộ luật Hình sự hiện hành.

Thứ tư, nghiên cứu xây dựng Luật Bảo vệ thông tin cá nhân, trên cơ sở kế thừa một số quy định về bảo vệ thông tin cá nhân trên nền tảng quy định pháp luật hiện nay. nhất là việc quy định đầy đủ hơn các nguyên tắc bảo vệ thông tin cá nhân, quy định về việc thu thập và xử lý thông tin cá nhân liên quan tới trẻ em, quy định rõ hơn trách nhiệm của các chủ thể tham gia vào quá trình thu thập, lưu trữ, xử lý, khai thác, chuyển giao thông tin cá nhân cùng các biện pháp chế tài nghiêm khắc, trách nhiệm quản lý nhà nước về bảo vệ thông tin cá nhân để xử lý nhiều bất cập trong thực tiễn.

2.032 

Nguyễn Tiến Cảm Phan Văn Dũng Nguyễn Đình Trung Lê Thanh Dũng Trương Văn Dũng HỒ TRỌNG HIỆP Nguyễn Chí Thức Lương Tấn Phát Trần Đức Nghĩa Đào Quốc Bảo Lê Hoàng Anh Trần Văn Minh Hoàng Thị Huỳnh Lưu Thanh Nam Huỳnh Văn Hùng Nguyễn Tuấn Anh Phan Trọng Nghĩa Phan Ngọc Hải Khôi Vũ Huy Trần Tú Trương Minh Diện Lương Văn Linh Nguyễn Hữu Khiêm Trần Ngọc Thắng Nguyễn Thế Hiếu Trần Triệu Việt Bùi Tuấn Vũ HỒ TRỌNG HIỆP Kiều Anh Tuấn Trần Văn Trọng Thao offline Huỳnh Văn Hùng Phạm Ngọc Thạch Lương Thị Yến Lê Thị Hải Thảo Nguyễn Nhật Phi Nguyễn Thị Phượng Hoàng Trần Tú Anh Trần Thị Minh Hiền Nguyễn Thị Minh Thư Nguyễn Thệ Khương Nguyễn Hồng Thắm Nguyễn Mỹ Linh Lê Thị Bích Trâm Đàm Thị Trang Bạch Thị Yến Nhi Nguyễn Thệ Khương Nguyễn Thị Tho Nguyễn Thị Hoài Nguyễn Thị Kiều Trang Hang Nguyet Nguyễn Thị Cẩm Tiên Nguyễn Hoàng Bảo Quyên Phan Thị Thu Thủy Mai Thị Hồng Tịnh Đặng Quốc Phương Thảo Ngô Nguyễn Như Anh Trần Thị Quỳnh Như Nguyễn Lê Lam Thuyên Chu Thị Phương Dung Nguyễn Thị Thái Hiền Cao Khánh Vân Đàm Thị Trúc Thi TRẦN THỊ THU HƯỜNG Phạm Như Quỳnh Dieu Le Nguyễn Thu Hằng Hoàng Thu Hà Hồ Thị Thương Nguyễn Thị Sâm Nguyễn Thị Sơn Ca Nguyễn Thị Thúy Vy Phạm Ngọc Anh Lê Thị Kim Chi Đoàn Thị Kim Ngân Phạm Thị Ngọc Bích Bùi Thị Thu Trang Phạm Phương Anh Nguyễn Thúy An Võ Thị Mỹ Chi Vũ Thị Phương Thảo Lê Thị Nguyên Khánh Hiếu Hiền Cù võ Bùi Thị Mai Hoàng Thị Linh Đỗ Thị Hồng Thuý Nguyễn Thị Thanh Lan Bùi Thị Thu Xuân Đỗ Thị Hương Giang Đỗ Thị Vọng Huỳnh Mỹ Lệ Đoàn Thị Kim Dung Lê Thu Hậu Trần Thị Thúy An Trần Thị Thu Huyền Nguyễn Huyền Thương Lê Thị Ngọc Hân Nguyễn Thị Thanh Trúc Huỳnh Hồ Như Uyên Huỳnh Thị Lan Anh Võ Thị Hồng Hạnh Nguyễn Thân Diễm Phương Nguyễn Thị Thảo Nguyễn Thị Hồng Ngọc Phan Nguyễn Quỳnh Như Nguyễn Thị Khanh Nguyễn Lê Vân Lên Trần Đoàn Quỳnh Như Nguyễn Thị Phương Uyên