Rủi ro án oan từ lời khai của nhân chứng

Jennifer Thompson (22 tuổi) kể nhớ như in khuôn mặt của kẻ hiếp dâm, nhưng xét nghiệm ADN cho thấy cô đã nhớ nhầm.

Một tối tháng 7/1984, nữ sinh viên Jennifer Thompson bị kẻ lạ mặt cầm dao đe dọa và hiếp dâm tại căn hộ riêng thuộc thành phố Burlington, bang North Carolina. Thompson nói chí trả thù đã thôi thúc cô bình tĩnh ghi nhớ mọi chi tiết trên khuôn mặt kẻ tấn công để đảm bảo hắn sẽ "sống mục ruỗng trong tù".

May mắn sống sót, Thompson giúp cảnh sát phác họa chân dung hung thủ. Vài ngày sau, Thompson "chọn" Ronald Cotton (22 tuổi) qua hai lần nhận dạng qua ảnh và nhận dạng trực tiếp.

Trước tòa, năm 1985, Thompson trở thành nhân chứng mấu chốt, bên cạnh các chứng cứ gián tiếp như đèn pin và giày tìm thấy tại nhà Cotton giống của hung thủ. Không có chứng cứ pháp y, nhưng lời khai và sự tự tin của Thompson đã thuyết phục được tòa án kết án Cotton phạm tội Hiếp dâm và Đột nhập, hình phạt 54 năm tù. Thompson cuối cùng cũng thực hiện được lời hứa với bản thân.

10 năm sau, khi được yêu cầu cung cấp mẫu máu để xét nghiệm ADN, Thompson đồng ý vì cho rằng chứng cứ này sẽ càng thêm củng cố tội trạng của Cotton. Tuy nhiên, cô gái ngạc nhiên khi biết kết quả xét nghiệm cho thấy Cotton không phải chủ nhân của mẫu tinh trùng lạ. Hung thủ thật sự được xác định là Bobby Poole – người mà Thompson từng khẳng định trước tòa "chắc chắn chưa bao giờ gặp mặt".

Ronald Cotton (trái) và Bobby Poole. Ảnh: Burlington Police Department.

Ronald Cotton (trái) và Bobby Poole. Ảnh: Burlington Police Department.

Cotton không phải người đầu tiên bị kết án oan ở Mỹ vì nhân chứng nhận dạng sai. Theo Dự án Vô tội – tổ chức phi lợi nhuận trợ giúp người bị oan sai tại Mỹ, 69% số người được minh oan bằng ADN (252 vụ) từng bị kết án oan một phần do nhận dạng sai. Ngoài ra, việc nhân chứng nhận dạng sai cũng góp phần trong ít nhất 450 vụ án oan được giải quyết không thông qua ADN, theo Danh sách Người được giải oan quốc gia.

Alexis Agathocleous, luật sư làm việc tại dự án, cho biết trí nhớ của con người rất mong manh do não bộ có thể ghi nhớ không đầy đủ hoặc sai sót. Ký ức cũng có thể giảm sút hoặc bị tác động làm cho sai lệch, khiến mỗi lần hồi tưởng ký ức lại thay đổi.

Chiếc váy từng gây tranh cãi. Ảnh: Cecilia Bleasdale.

Chiếc váy từng gây tranh cãi về màu sắc. Ảnh: Cecilia Bleasdale.

Agathocleous lấy ví dụ về bức ảnh chiếc váy từng khiến người dùng internet tranh luận kịch liệt. Có người nhìn thấy chiếc váy sọc đen và xanh dương, cũng có người nhìn thấy váy màu vàng kim và trắng. Điều này cho thấy não bộ mỗi người xử lý hình ảnh theo cách khác nhau tùy vào độ chiếu sáng nền và sự diễn giải của bộ não.

Ký ức cũng "xuống cấp" khi được lưu trữ trong não bộ. Nghiên cứu từ thế kỷ 19 tới nay cho thấy con người có thể mau chóng quên đi những điều vừa nhìn hoặc nghe thấy. Ký ức cũng không cải thiện theo thời gian mà chỉ mất đi nếu không được trau dồi thường xuyên.

Ngoài ra, ký ức cũng rất dễ bị thay đổi trong lúc lưu trữ và hồi tưởng. Cách đặt câu hỏi, cũng như thông tin mà nhân chứng nhận được từ điều tra viên, báo chí, hoặc nhân chứng khác sau khi sự việc đã xảy ra, đều có thể tác động tới ký ức của họ.

Ví dụ, khi nhận dạng, cảnh sát có thể đặt nghi can cùng nhóm với những người không có đặc điểm tương tự... Những kỹ thuật mang tính gợi ý này đều có thể khiến nghi can nổi bật lên trong mắt nhân chứng. Ngoài ra, cảnh sát còn có thể vô tình nói những câu mang tính gợi ý như "hãy chọn ra hung thủ", từ đó khiến nhân chứng giả định rằng có nghi can ở trong nhóm nên bị áp lực chọn người có ngoại hình giống nhất.

Trong vụ án của Ronald Cotton, luật sư bào chữa đã phát hiện cô Thompson phải mất vài phút mới có thể chọn ra Cotton trong hai lần nhận dạng. Nhưng Thompson rất có thể đã càng vững tin vào lựa chọn của mình sau khi điều tra viên nói lời nhận xét có tính dẫn dắt. Chính sự tự tin sai lầm ấy thuyết phục được bồi thẩm đoàn kết tội Ronald Cotton.

Tuy vậy, rủi ro trong quá trình nhận dạng nghi can không phải không có cách khắc phục. Năm 2014, Học viện Khoa học Quốc gia (Mỹ) đã ra báo cáo đề xuất cải cách quy trình nhận dạng, trong đó khuyến nghị cảnh sát viên tổ chức buổi nhận dạng phải là người không biết danh tính nghi can để tránh vô tình để lộ cho nhân chứng qua lời nói hoặc ngôn ngữ cơ thể. Cảnh sát cũng nên để nhân chứng ghi lại mức độ chắc chắn vào lựa chọn của mình để giúp bồi thẩm đoàn đánh giá độ tin cậy của kết quả nhận dạng.

Hiện, 24 tiểu bang tại Mỹ đã thực thi các khuyến cáo trên dưới nhiều hình thức như ban hành pháp luật, quyết định tòa án, hoặc tự nguyện tuân thủ, theo Innocence Project. Gần nhất, bang Louisiana ban hành Luật Nhân chứng nhận dạng vào năm 2018.

2.245 

Nguyễn Trung Thành Nguyễn Hoàng Long Bạch Hoàng Sang Đào Mạnh Vũ Ngọ Duy Tuấn Trần Minh Hiếu Đàm Quang Trung Trần Anh Minh Đỗ Quốc Việt Trương Ngọc Bích Filippo Sala Đoàn Tuấn Em Nguyễn Tu Tuấn Lương Hàn Kham Hồ Quang Sáng Vũ Đình Trường Nguyễn Thành Tích Nguyễn Mạnh Hùng Đoàn Ka Nhạc Quản Trần Trọng Thi Nguyễn Phi Toàn Nguyễn Văn Tuấn Lê Bá Hoàng Long Nguyễn Tấn Hưng Dinh Duy Thịnh Nguyễn Thế Anh Phạm Công Bùi Công Bằng Trần Bá Niên Phạm Quốc Huy Bùi Tấn Thảo Nguyễn Minh Vũ Phùng Thành Thiện Ngô Tiến Dũng Nguyễn Hoàng Phương Ngô Minh Hoàng A Ly Wis Nguyễn Nhựt Tân Đoàn Tuấn Em Huỳnh Lê Trường Thịnh Lê Thành Quang Nguyễn Ngọc Thảo Vũ Thị Hồng Phúc Nguyễn Thị Bích Thủy Nguyễn Thị Hoàng Hôn Trần Thị Diệu Khuê Trương Ngọc My Bùi Vũ Tuyền Nguyễn Ngọc Anh Hoàng Thị Nguyên Kiều Thị Thiết Bùi Ngọc Phương Thảo Phạm Thị Hồng Nhung Diệp Ngọc Quí Nguyễn Thị May Ngô Kim Đính Nguyễn Thị Ngọc Minh Trương Thiên Hương Võ Thị Nguyệt Mạch Tiểu Mi Nguyễn Bảo Thảo My Lê Thị Nhị Lại Thị Thu Hằng Đỗ Thị Thu Thủy Hồ Thị Thanh Tâm Võ Thị Hồng Sương Trịnh Thanh Hằng Ngọc Lan Dương Kim Huệ Trịnh Thị Xuân Hồng Nguyễn Thị Thúy Phượng Phạm Ngọc Phương Đông Nguyễn Kim Hoàng Nguyễn Minh Thi Lý Hồng Loan Phạm Thị Hoà Phạm Thị Vân Đinh Hương Giang Triệu Hiển Vân Trịnh Thùy Dương Nguyễn Hương Ly Nguyễn Thị Kim Ngọc Lâm Bảo Ngọc Anh Nguyễn Thùy Dung Nguyễn Minh Trâm Nguyễn Châu Thảo Vy Trần Như Ngọc Đặng Diệu Thúy Nguyễn Thị Ngọc Thúy Nguyễn Lê Ngọc Hiền Ngô Thị Phương Trần Thị Hoài Thu Trần Thị Quyên Nguyễn Thị Thanh Hải Huỳnh Thị Song Thuỳ Lê Thị Phương Huệ Lê Ngọc Diễm Hương Trang Hoàng Vũ Thị Bích Phương Phạm Thị Thùy Trang Nguyễn Thị Thảo Vy Đỗ Thị Thu Thủy Trần Thị Quyên Nguyễn Thị Thuý An Hoàng Thu Huyền Trần Phương Lan Đỗ Thị Ngọc Bích Trúc Nguyên Lê Thị Thùy Trang Nguyễn Thị Trang Nguyễn Phương Thảo Võ Hoàng Nữ Nguyễn Hoàng Triều Thảo Trần Thị Ngọc Ánh Khanh Nguyen Nguyễn Thị Phương Thùy Nguyễn Thị Trâm Nguyễn Trần Tuyết Mai Trần Phương Hoàng My Đồng Phước Hồng Vy Nguyễn Thị Thu Hiền Hồng Gấm Nguyễn Thị Nguyễn Thu Huyền Lò Thị Hương Giang Nguyễn Ngọc Nhã Khanh Tô Thị Hải Vân Bùi Thị Tố Uyên Nguyễn Ngọc Huyền Trâm Ngô Ngọc Phương Khánh Tăng Mỹ Liên Hồ Thị Thùy Trang Thái Kim Ngân Bùi Lê Chi Mai Trịnh Thị Phương Nguyễn Thị Kim Loan Nguyễn Phan Anh Thư Đinh Thị Cẩm My Nguyễn Thị Vân Anh Thu Nga Lê Thị Hoài Nhi Lê Đỗ Anh Thư