TƯ DUY PHÁP LÝ: phân biệt ĐÚNG/SAI và KHÔNG RÕ

2.006 lượt xem 
Một dạng câu hỏi điển hình khi bạn còn là sinh viên luật đó là: nhận định sau đúng hay sai? giải thích. Khi hành nghề luật sư, bạn vẫn sẽ xoay quanh những câu hỏi dạng tương tự như vậy từ khách hàng hoặc cấp trên của mình.

Kể cả khi bạn đã trở thành một luật sư lão luyện có tiếng, có đầy đủ sự trợ giúp của công nghệ và các luật sư trợ lý khác, trong nhiều tình huống, không phải lúc nào bạn cũng có thể đưa ra một câu trả lời ĐÚNG hoặc SAI rõ ràng. Vậy, một luật sư nên xử lý thế nào khi đối mặt với các câu hỏi dạng này, bài viết sau đây xin đưa ra những vấn đề cơ bản nhất. 

Thông thường có thể phân loại pháp luật thành hai vùng:

No automatic alt text available.

1. Vùng Đúng/Sai rõ ràng (“vùng đúng sai”) 
Có thể nói rằng đây là vùng mà khi 10 luật sư trả lời thì cả 10 người đều có 1 đáp án giống nhau. Khi đọc điều luật liên quan lên, hầu như mọi người (kể cả những người không học luật) đều có cách hiểu thông thường thống nhất. Hãy xem xét một ví dụ giả định: khách hàng của bạn đến từ một vùng hẻo lánh và hỏi: Tôi đi xe đạp thì có được vượt đèn đỏ không? Ok, dễ nhỉ và luật sư “nói có sách, mách có chứng”. Vì vậy, bạn sẽ trả lời: Căn cứ vào điều abc, Luật giao thông trên cạn năm xyz, có quy định: “Người điều khiển phương tiện giao thông đường bộ không được vượt đèn đỏ khi tham gia giao thông”, vì vậy anh đi xe đạp không được vượt đèn đỏ. Khách hàng đọc điều luật và thấy thuyết phục. 

Trong vùng đúng sai, hầu như mọi luật sư sẽ trả lời được nếu tìm ra đúng cơ sở pháp lý (điều luật) áp dụng. Nói như vậy không có nghĩa là mọi luật sư đều giống nhau, một luật sư giỏi sẽ có cái nhìn vấn đề sâu sắc và tích lũy được nhiều kiến thức hơn. Ví dụ như họ sẽ biết chi tiết hơn về điều luật ở trên, thế nào là “phương tiện giao thông đường bộ”, lần sau khách hàng khác của bạn có thể cưỡi một con ngựa và hỏi câu tương tự. Thế nào là “vượt”, toàn bộ xe quá vạch trắng hay chỉ cần một phần, hay chỉ tính mình bánh xe…v.v., hoặc hậu quả pháp lý/rủi ro nào sẽ xảy ra nếu khách hàng vượt đèn đỏ? Rất nhiều những thứ liên quan mà luật sư nên biết thêm để tạo thành kiến thức và kinh nghiệm của mình.

2. Vùng không rõ ràng (“vùng xám”) 
Sẽ có những lúc bạn đọc điều luật liên quan nhưng không thể đưa ra kết luận đúng/sai thế nào cho tình huống cụ thể. Sẽ có những lúc bạn đọc điều luật và hiểu là “A”, nhưng luật sư đồng nghiệp cho rằng “A” là sai và “B” mới đúng. Đây không phải là điều hiếm gặp. Vùng xám là nơi có những quan điểm trái chiều, mỗi quan điểm thường có những lý do riêng để biện minh cho tính đúng đắn của nó.  Vùng xám tồn tại trong pháp luật nói riêng và trong các lĩnh vực/khía cạnh khác của xã hội nói chung.

Hiện tại có một vụ việc mà người ta đang tranh luận trên facebook, đó là việc một giảng viên luật mời các nữ sinh viên mình đang dạy đi café, như vậy có vi phạm chuẩn mực của một giảng viên không? Bạn có thể nói rằng: thầy chưa vợ, nữ sinh viên trên 18 tuổi hoàn toàn đủ nhận thức để quyết định, không có quy chế thành văn nào của ngành giáo dục hay trường đại học đó cấm việc giảng viên mời sinh viên café cả, suy ra: Không vi phạm. Hoặc bạn có thể lập luận rằng, thầy mời riêng từng em và toàn là em xinh xắn, nên việc mời này rõ ràng không đơn giản ở mức thầy trò, mà thầy lại có quyền quyết định điểm số của các em trong kỳ thi tới, mà thầy mời kiểu gì toàn các em cứ trả tiền…v.v, suy ra: Không đúng chuẩn mực cư xử. Tóm lại là bên nào cũng có lý để trình bày cả, quan điểm ủng hộ có thể là 50/50, 70/30 hoặc 10/90.

Quay trở lại với việc hành nghề của luật sư. Luật sư thường tư vấn thế nào khi gặp vùng xám. Xin đưa ra ví dụ giả định (giả định nhé, tôi cũng không biết luật hiện tại quy định thế nào đâu): Khách hàng của bạn là một nhà đầu tư, anh ta dự đoán 1 tháng sau bitcoin (tiền ảo) sẽ tăng giá gấp 5 hoặc 8 lần. Anh ta quyết định đầu tư/mua bitcoin hiện tại. Anh ta tìm một luật sư để tư vấn về giao dịch mua bán này. Thông thường các luật sư chọn giải pháp an toàn nhất sẽ nói rằng: Bitcoin là tiền ảo, chưa được pháp luật thừa nhận nên giao dịch này có nguy cơ cao là vô hiệu, rủi ro pháp lý rất lớn. Tư vấn này hoàn toàn đúng. Sau khi được tư vấn của luật sư, anh ta quyết định dừng việc đầu tư. 1 tháng sau, bitcoin đúng là tăng giá 8 lần thật, anh ta nhìn sang các bạn bè đầu tư khác kiếm được rất nhiều lợi nhuận (có lẽ vì họ không đến gặp luật sư tư vấn). Và từ đó, anh ta không sử dụng luật sư đó nữa. Cách tư vấn của luật sư như thế nào trong tình huống này là một chủ đề khó và rất nhạy cảm ở nhiều khía cạnh (tôi có thể sẽ bàn thêm về vấn đề này trong một bài khác). Với luật sư Việt Nam, thực tế nền tư pháp nước nhà lại càng khiến cho tình huống này thêm phần khó khăn. Nếu những ai quan tâm về vụ đại án Bầu Kiên cũng biết: việc góp vốn, mua cổ phần khi không đăng ký kinh doanh ngành nghề này đã được kết luận (dựa trên luật doanh nghiệp 2005) là kinh doanh trái phép. Đến những thứ nhiều luật sư nghĩ là đúng nhưng kết luận cuối cùng là sai thì việc tư vấn trong vùng xám càng khó khăn hơn. 

Dừng việc phân tích, tôi xin gợi ý một vài điều sơ lược bạn có thể làm khi gặp phải vùng xám. Thứ nhất, hãy chắc chắn đó là vùng xám. Khi đối mặt với một rừng văn bản pháp luật, nhất là khi thiếu thời gian thì việc để xót quy định liên quan dễ xảy ra. Vấn đề bạn nghĩ là vùng xám nhiều khi có thể nằm trong một nghị định, thông tư hay công văn nào đó. Ngoài ra bạn cũng nên kiểm tra bằng cách đối chiếu với các cộng sự (người mà mình tin cậy) xem họ nhìn nhận vấn đề đó như thế nào, nếu họ trả lời khác nhau và có logic riêng thì nhiều khả năng đó là vùng xám. Thứ hai, hãy hiểu mục đích của khách hàng và tìm hiểu thực tiễn. Nếu băn khoăn đó liên quan đến việc làm thủ tục hành chính tại cơ quan X, hãy tìm cách tham khảo cách xử lý của cơ quan X hoặc cơ quan tương tự. Nếu băn khoăn đó có thể là nguy cơ xảy ra tranh chấp tại tòa án, hãy tìm hiểu xem có bản án nói về vấn đề đó chưa…v.v 

Thực tiễn đời sống có trước, luật pháp có sau. Vùng không rõ ràng trong luật pháp là một điều hết sức tự nhiên. Nó có thể là do chưa có luật lệ điều chỉnh, có thể là do quy định pháp luật chưa rõ nghĩa, chưa đủ chi tiết, có thể là do quy định pháp luật chồng chéo mẫu thuẫn lẫn nhau. Việc làm rõ vùng không rõ ràng thuộc về cơ quan lập pháp/hành pháp và cơ quan tư pháp. Không phải Việt Nam mà ở bất cứ đâu, kể cả Mỹ, hệ thống pháp luật cũng có đầy rẫy những vùng không rõ ràng, chỉ có điều ở những nước có trình độ pháp luật phát triển thì người ta biết cách xử lý hợp tình hợp lý thôi. Hãy chấp nhận vùng không rõ ràng như một phần tất yếu của cuộc chơi, nó là nơi người ta tạo ra cơ hội hoặc bị dính bẫy và nó cũng là đất diễn của thẩm phán, luật sư đỉnh cao để lại tư duy và dấu ấn riêng của mình.

Nguồn The skilled lawyers - Kỹ năng luật sư